Τα παιχνίδια στην αρχαιότητα

Τα παιχνίδια έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη σωματική και νοητική ανάπτυξη των παιδιών. Η παιδαγωγική τους αξία επισημαίνεται από τον Πλάτωνα, ο οποίος αναφέρει ότι το παιδί πρέπει να ασχολείται με τα ομαδικά παιχνίδια, ώστε να προετοιμαστεί καλύτερα για τη μελλοντική ιδιότητα του πολίτη (Νόμοι 1, 643c). Τα παιχνίδια χωρίζονταν σε ατομικά και ομαδικά, ενώ αρκετά από αυτά προέβλεπαν και τη χρήση αντικειμένων.

Ένα από τα πιο δημοφιλή ατομικά παιχνίδια ήταν η "πλαταγή", η σημερινή κουδουνίστρα, την οποία έδιναν στα βρέφη για να ηρεμούν από τον ήχο του κουδουνιού. Άλλο παιχνίδι για μεγαλύτερα παιδιά ήταν οι "πλαγγόνες", πήλινες κούκλες, που μπορεί να συνοδεύονταν από μικρογραφικά αγγεία και έπιπλα. Αυτά τα παιχνίδια συγκαταλέγονταν στα παιχνίδια μίμησης, τα οποία στόχευαν στη μιμητική επανάληψη των δραστηριοτήτων των ενηλίκων. Αγαπημένα παιχνίδια των αγοριών ήταν τα πήλινα ομοιώματα ζώων, συνήθως βοοειδών ή αλόγων, με ρόδες, τα "αθύρματα", τα οποία συνήθως έσερναν από τα χαλινάρια τους.

Επίσης, τα παιδιά έπαιζαν και με μπάλες, φτιαγμένες από κύστη γουρουνιού ή από ύφασμα, γεμισμένα με αέρα.

Τα ομαδικά παιχνίδια είναι γνωστά από την αγγειογραφία, τις γραπτές πηγές,αλλά και από ευρήματα ανασκαφών. Στη μινωική Κρήτη ήταν δημοφιλή τα επιτραπέζια παιχνίδια με ζάρια και πούλια, πρόδρομοι σύγχρονων παιχνιδιών, όπως υποδεικνύει ένα οστέινο ζάρι της Υστερομινωικής ΙΙΙΒ περιόδου (1300-1200 π.Χ.)

Κορίτσια και αγόρια έπαιζαν τα κότσια ("αστραγάλους"). Το παιχνίδι χρειαζόταν τουλάχιστον τέσσερα κότσια, τα οποία ουσιαστικά ήταν οι άστραγαλοι από τα πίσω πόδια προβάτων, κατσικιών ή ελαφιών. Τα κότσια είχαν έξι πλευρές, η καθεμία με διαφορετική «αξία», και σκοπός του παιχνιδιού ήταν να συγκεντρώσει κανείς τους περισσότερους πόντους. Νικητής ήταν όποιος κέρδιζε και στους τέσσερις γύρους του παιχνιδιού. Άλλο ένα γνωστό παιχνίδι ήταν ο "εφεδρισμός", όπου τα παιδιά τοποθετούσαν μία πέτρα στο έδαφος και προσπαθούσαν να την πετύχουν με άλλη πέτρα ή μπάλα. Όποιο παιδί έχανε, έπρεπε να κουβαλήσει στην πλάτη του τον συμπαίκτη του μέχρι το σημείο που ήταν η πέτρα. Το δεύτερο παιδί δύσκολευε το πρώτο με το να του κλείνει τα μάτια, για να μη βλέπει. Άλλο ένα αγαπητό παιχνίδι ήταν ο ¨"ασκωλιασμός", παιχνίδι ισορροπίας και ευελιξίας και παιζόταν συνήθως στις γιορτές του Διονύσου. Τα παιδιά έπρεπε να ισορροπήσουν πάνω σε μία μπάλα αλειμμένη με λάδι και η πτώση του κάθε παιδιού διασκέδαζε τα υπόλοιπα.

Πολλά αρχαία ελληνικά ομαδικά παιχνίδια διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα. Ένα τέτοιο, στο οποίο συμμετείχαν μόνο αγόρια, ήταν η "οστρακίνδα". Αρχικά, χαρασσόταν μια γραμμή στο έδαφος και τα παιδιά χωρίζονταν σε δύο ομάδες. Και οι δύο είχαν από ένα όστρακο με τη μία του πλευρά αλειμμένη με πίσσα, κάθε ομάδα διάλεγε «μέρα» ή «νύχτα» και ανάλογα με το ποια πλευρά φαινόταν μετά τη ρίψη του οστράκου, κυνηγούσε η μία ομάδα την άλλη, παιχνίδι που μοιάζει με το σημερινό «άσπρο - μαύρο». Άλλο ένα παιχνίδι δεξιότητας ήταν τα "πεντέλιθα" ή "αλεκα(ν)τρίδες", τα σημερινά πεντόβολα, τα οποία παίζονταν κυριώς από κορίτσια. Κρατούσαν στην παλάμη τους πέντε μικρά βότσαλα, τα πετούσαν στον αέρα και γυρίζοντας γρήγορα την παλάμη, προσπαθούσαν να τα υποδεχθούν στο "οπισθέναρ" (πίσω μέρος του χεριού, παλάμη). Εάν προσγειώνονταν όλα στην παλάμη, η παίκτρια κέρδιζε. Στην αρχαία Κυδωνία έχει βρεθεί ένα παιχνίδι της ρωμαϊκής περιόδου, το οποίο αποτελείται από πέντε λίθινους βόλους, ένα ζάρι και μία λίθινη σφαίρα, που ίσως αποτελεί παραλλαγή του πεντέλιθου.

"Απόρραξις" ονομάζεται ένα παιχνίδι που μοιάζει πολύ με το σημερινή καλαθοσφαίριση. Σκοπός του παιχνιδιού ήταν να περάσουν μία μπάλα μέσα από το χείλος ενός αγγείου πετώντας την με τα χέρια. Άλλα αρχαία ελληνικά παιχνίδια που είναι πρόγονοι σημερινών είναι η "χαλκή μυία", η σημερινή τυφλόμυγα, η "ακινητίνδα" που μοιάζει πολύ με τα σημερινά «αγαλματάκια», ενώ η "αποδιδρασκίνδα" ταυτίζεται με το σημερινό κρυφτό. Τέλος, η "σκαπέρδα" ήταν ένα παιχνίδι δύναμης, όπου οι παίκτες κάρφωναν στο έδαφος ένα δοκάρι με μία οπή στη μέση, από την οποία περνούσαν ένα σχοινί. Στη συνέχεια τα παιδιά δένονταν με το σκοινί στη μέση τους, γύριζαν πλάτη το ένα στο άλλο και προσπαθούσαν να τραβήξουν προς το δοκάρι τον αντίπαλο. Σύγχρονη παραλλαγή του αποτελεί η "διελκυστίνδα", όπου δύο ομάδες τραβούσαν τις δύο άκρες ενός σκοινιού και νικήτρια ανακηρυσσόταν η ομάδα που έλκυε πέραν ενός σταθερού σημείου την αντίπαλη. 

Βιβλιογραφία

* Cohen A. – Rutter J. B. (επ.), Constructions of Childhood in Ancient Greece and Rome, Hesperia Supplement 41, Πρίνσετον: American School of Classical Studies at Athens (2007).
* Garland R., Οι αρχαίοι Έλληνες: Η καθημερινή τους ζωή, Γεδεών Δ. (μτφ.), Αθήνα: Βασδέκης (2001).
* Hillbom N., ‘Minoan and Eastern Mediterranean Games and Gameboards. A History of Research’, στο Opuscula Atheniensia, 25, 2000-01, 53-65.
* Hillbom N., Minoan Games and Gameboards, Saarbrücken: VDM Verlag Dr. Müller (2008).
* Mingazzini P., ‘Tre giochi infantili antichi’, Atti della Pontificia accademia romana di archeologia. Rendiconti 32 (1959-60), 81-92.
* Neils J. - Oakley J. H. (επ.), Coming of Age in Ancient Greece. Images of childhood from the classical past, New Haven: Yale University Press - Hood Museum of Art, Dartmouth College (2003).

Ιστότοποι

 

Τα αρχαία παιχνίδια έπαιζαν σημαντικό ρόλο στο μεγάλωμα και την κοινωνικοποίηση των παιδιών, όπως και σήμερα. Τα παιχνίδια χωρίζονταν σε ατομικά και ομαδικά και η ποικιλία τους ήταν πολύ μεγάλη.

Το πιο δημοφιλή ατομικά παιχνίδια ήταν η πλαταγή, η σημερινή κουδουνίστρα, που τη χρησιμοποιούσαν τα μωρά για να ηρεμούν από τον ήχο του κουδουνιού. Άλλο παιχνίδι για μεγαλύτερα παιδιά ήταν οι πλαγγόνες, πήλινες κούκλες, που μπορεί να συνοδεύονταν από έπιπλα και αγγεία μινιατούρες, και να έπαιζαν τα παιδιά «σπίτι», όπως παίζουν και τα σημερινά παιδιά με τις κούκλες τους. Αγαπημένα παιχνίδια των αγοριών ήταν τα πήλινα άλογια ή βόδια με ρόδες τα αθύρματα, τα οποία συνήθως έσερναν τα κατοικίδια σκυλιά των παιδιών, και όταν κουράζονταν συνέχιζαν τα ίδια (http://mouseio.avmap.gr/items/show/260). Επίσης, τα παιδιά έπαιζαν και με μπάλες, που αποτελούνταν από κύστη γουρουνιού γεμισμένη με αέρα.

Τα ομαδικά παιχνίδια μας είναι γνωστά από την αγγειογραφία, τις γραμματειακές πηγές, αλλά και από παιχνίδια που έχουν βρεθεί στις ανασκαφές. Στην αρχαία Κρήτη ήταν γνωστά τα επιτραπέζια παιχνίδια με ζάρια και πούλια, πρόδρομος της σημερινής ντάμας (http://mouseio.avmap.gr/items/show/224). Έπειτα, τα κορίτσια, αλλά και τα αγόρια προτιμούσαν τα κότσια, το αστραγαλίζειν. Το παιχνίδι χρειαζόταν τουλάχιστον τέσσερα κότσια, τα οποία ουσιαστικά ήταν οι άστραγαλοι από τα πίσω πόδια προβάτων, κατσικιών ή ελαφιών. Οι αστράγαλοι είχαν έξι πλευρές, η καθεμία είχε κάποια αξία, και το παιχνίδια παιζόταν με το να ρίχνει κανείς τα κότσια κερδίζοντας όσους περισσότερους πόντους μπορούσε. Νικητής ήταν όποιος κέρδιζε και στους τέσσερις γύρους του παιχνιδιού. Άλλο ένα γνωστό παιχνίδι ήταν ο εφεδρισμός, όπου τα παιδιά έβαζαν μια πέτρα στο έδαφος και προσπαθούσαν να τη χτυπήσουν με άλλη πέτρα ή μπάλα. Όποιο παιδί έχανε, έπρεπε να κουβαλήσει  στην πλάτη του το δεύτερο μέχρι το σημείο που ήταν η πέτρα. Το δεύτερο παιδί δύσκολευε το πρώτο με το να του κλείνει τα μάτια, για να μη βλέπει. Άλλο ένα αγαπητό παιχνίδι ήταν ο ασκωλιασμός, παιχνίδι ισορροπίας και ευελιξίας και παιζόταν συνήθως στις γιορτές του Διονύσου. Τα παιδιά έπρεπε να ισορροπήσουν πάνω σε μία μπάλα αλειμμένη με λάδι και η πτώση του κάθε παιδιού διασκέδαζε τα υπόλοιπα.

Πολλά αρχαία ελληνικά ομαδικά παιχνίδια έχουν σωθεί και στις μέρες μας. Ένα τέτοιο, μόνο για αγόρια, ήταν η οστρακίνδα, όπου χαρασσόταν μια γραμμή στο έδαφος και τα παιδιά χωρίζονταν σε δύο ομάδες. Και οι δύο είχαν από ένα όστρακο με τη μία του πλευρά αλειμμένη με πίσσα, κάθε ομάδα διάλεγε «μέρα» ή «νύχτα» και ανάλογα με το ποιά πλευρά φαινόταν μετά το ρίξιμο του οστράκου, κυνηγούσε η μία ομάδα την άλλη, παιχνίδι που μοιάζει με το σημερινό «άσπρο - μαύρο». Άλλο ένα παιχνίδι ήταν τα πεντέλιθα, το σημερινό πεντόβολο, όπου τα παιδιά πετούσαν στον αέρα ένα πετραδάκι και έπρεπε να το πιάσουν ένω είχαν πάρει από κάτω ένα δεύτερο πετραδάκι. Στην αρχαία Κυδωνία έχει βρεθεί ένα παιχνίδι που αποτελείται από πέντε λίθινους βόλους, ένα ζάρι και μία λίθινη σφαίρα, που ίσως αποτελετεί παραλλαγή του πεντέλιθου: http://mouseio.avmap.gr/items/show/342?open_zoom_layer_req=5). Απόρραξις ονομάζεται ένα παιχνίδι που μοιάζει πολύ με το σημερινή καλαθοσφαίριση. Σκοπός του παιχνιδιού ήταν να περάσουν μία μπάλα μέσα το χείλος ενός αγγείου (http://mouseio.avmap.gr/items/show/563, http://mouseio.avmap.gr/items/show/158, http://mouseio.avmap.gr/items/show/247), πετώντας την με τα χέρια. Άλλα αρχαία ελληνικά παιχνίδια που είναι πρόγονοι σημερινών είναι η χάλκινη μύια, η σημερινή τυφλόμυγα, η ακινιτίνδα που μοιάζει πολύ με τα σημερινά «Αγαλματάκια ακούνητα, αμίλητα, αγέλαστα», ενώ η αποδιδρασκίνδα ταυτίζεται με το σημερινό κρυφτό. Τέλος, η σκαπέρδα είναι η σημερινή διελκυστίνδα, όπου τα παιδιά καρφώνουν στο έδαφος ένα δοκάρι με μία οπή στη μέση, από όπου περνούν ένα σχοινί. Στη συνέχεια τα παιδιά δένονταν με το σκοινί στη μέση τους, γυρίζουν πλάτη το ένα στο άλλο και προσπαθούν να τραβήξουν προς το δοκάρι τον αντίπαλο. Τελικά τα παιδιά της αρχαίας Ελλάδας παιρνούσαν την καθημερινότητά τους παίζοντας παιχνίδια που έχουν πληρονομήσει και τα σημερινά παιδιά.

 

 

Βιβλιογραφία

*Cohen A. – Rutter J. B. (επ.), Constructions of Childhood in Ancient Greece and Rome, Hesperia Supplement 41, Πρίνσετον: American School of Classical Studies at Athens (2007).

*Garland R., Οι αρχαίοι Έλληνες: Η καθημερινή τους ζωή, Γεδεών Δ. (μτφ.), Αθήνα: Βασδέκης (2001).

*Hillbom N., ‘Minoan and Eastern Mediterranean Games and Gameboards. A History of Research’, στο Opuscula Atheniensia, 25, 2000-01, 53-65.

*Hillbom N., Minoan Games and Gameboards, Saarbrücken: VDM Verlag Dr. Müller (2008).

*Mingazzini P., ‘Tre giochi infantili antichi’, Atti della Pontificia accademia romana di archeologia. Rendiconti 32 (1959-60), 81-92.

* Neils J. - Oakley J. H. (επ.), Coming of Age in Ancient Greece. Images of childhood from the classical past, New Haven: Yale University Press - Hood Museum of Art, Dartmouth College (2003).

digital plan
espa
eu